محمود خان ملک الشعراء کاشانی (صبا)

محمود خان ملک الشعراء، از خاندان صبا فرزند محمّد حسین خان ملک الشعراء عندلیب و نوه فتحعلی خان صبا ملک الشعراء است.

محمود خان ملک الشعراء، از خاندان صبا فرزند محمّد حسین خان ملک الشعراء عندلیب و نوه فتحعلی خان صبا ملک الشعراء است.وی در خاندان صبا که تمام آنان از رجال علم و هنر و ادب بودند پرورش یافته و از کلیه علوم و حرف معمول زمان خود بهره و نصیب کامل برده است.او چندی جزو اعضای مصلحت خانه و وزارت عدلیه و چندی بریاست روزنامه جات و انطباعات دولتی منسوب شده این هنرمند پرکار، به دستورناصرالدین شاه کتابی در شرح احوال مشاهیر دوران ناصری تالیف نمد که بسال 1303 ه.ق بپایان رسید. او را "در ادب و حدیث و تفسیر و عروض و قافیه و شعر و انشاء و تاریخ و محاضرات و ریاضیات و حکمت کامل ترین دانشمند عصر خود" دانسته اند. ولی باید گفت گذشته از شعر و خط و مجسمه سازی، با توجه به علوم و صنایع ظریفه غربی، محمود خان در نقاشی ایران فصل بخصوصی باز نموده است.

محمودخان ملک الشعراء در اشعار خود" انسجام و لطافت الفاظ و روانی سخن و ظرافت معانی را دارد و طراوت خاصی در سخن خود آورده است، و اشعار او بیشتر اوقات شعرهای فرخی و منوچهری و عنصری و معزی را بخاطر می آورد."

در صنعت خط نیز وی استادی مسلم بوده و انواع خطوط را از شکسته و نستعلق بخوبی می نگاشته و در مجمع الفصحا مذکور است. در مجسمه سازی نیز مبرز بوده است و آثار گرانبهائی از او در موزه سلطنتی موجود است.

محمود خان در تصویر سازی شیوه خاصی داشت و اضافات و آرایش فرنگی سازی و نکات غیر ضروری دست و پا گیر را بسلیقه خود حذف می کرد و ابتکارات ابداعی خود را، جایگزین آن سستی ها می کرد. وی علاوه بر امتیازات مذکور، در سوزن دوزی و مجسمه سازی و منبت کاری به روی چوب و عاج و ماکت سازی و سایر ابتکارات دیگر قدرت قلم پر هنری داشت.

عمده آثار  تصویر سازی وی در آبرنگ بوده و ندرتا رنگ و روغن کار می کرد وهمین چند اثر رنگ و روغنی وی نیز که بیادگار مانده، میتواند قدرت قلم نقاش را در این شیوه، برملا سازد.

در کارهای روغنی وی که انحصارا قلمدان سازی نموده، بسان شیوه آبرنگی ، قوی دست و شیرین قلم بود و کارهای اولیه و جنبی قلمدان را، از قبیل مقوا سازی و تذهیب و تشعیر و روغن کاری را بنفسه انجام می داد و به استادی از عهده بر می آمد.

فرزندان نقّاش، جعفرخان صدرالحکماو میرزا علی خان و میرزا احمد خان و میرزا مهدی خان است که علی خان هنر پدر را دنبال کرد. از برجسته ترین باز مانده هنری این خانواده که شهرت خاص و عام داشت استاد ابوالحسن صبا بود که در موسیقی شهرت بسزائی را دارا بود و ویلون را استادانه می زد.

در سال 1228 ه.ق در تهران تولد یافته و در سن 83 سالگی و در تاریخ 1311 ه.ق در تهران در گذشته است و مزارش  در زاویه حضرت عبدالعظیم، در کنار قبر ناصرالدین شاه قاجار است. ناصرالدین شاه، از مرگ محمود خان بسیار افسرده و متاثر کردیده و در مرگ وی گفته است:

"دریغ از ملک الشعراء که یگانه روزگار خود بود و چون او کم توان یافت".

عمده آثار گرانقدر ملک الشعراء، در موزه کاخ گلستان مضبوطند،تعدادی از نقاشی ها که در نگارخانه کاخ گلستان به نمایش در آمده اند عبارتند از:

1- عمارت خروجی، آبرنگ، 1280 ه.ق

2- جشن سی امین سالگرد سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، آبرنگ، 1295 ه.ق

3- عمارت شمس العماره، آبرنگ، 1281 ه.ق

3- دورنمای کوههای شمیران، آبرنگ، 1282 ه.ق

4- استنساخ، رنگ و روغن روی بوم، 1308 ه.ق، این تابلو در سال 1931 میلادی در لندن بنمایش در آمد، این تابلو یکی از نمونه های اولیه نقاشی مدرن ایرانی است، پرداخت نور و شیوه سایه ها و قیافه و حرکات محمد حسین ومحمد قاسم خان که بشیوه نو گرایانه ای شبیه سازی شده، رقم تابلو اولین رقم وی در نقاشی است که خود را محمود خان ملک الشعراء نامیده است.

بازگشت